
SISD-Maumeta (21/07) – Ohin loron, iha sorumutu hamutuk ho komunidade iha Suku Maumeta atu koñese liu tan kona-ba projeitu ida ne’ebé importante tebes ba futuru tasi no komunidade ita nian.
Iha sorumutu ohin loron ne’ebe fasilita husi F.NETIL kona ba “HASA’E KONSIENSIA PROTESAUN AMBIENTE TASI”.
F.NETIL ( Fundacao Nova Esperanca Timor-Leste) mak ONG/fundasaun lokal ida iha Timor-Leste, ho baze prinsipál iha munisípiu Liquiçá – liu husi sorumutu ohin loron ne’ebe NETIL hala’o parseria hamutuk iha governasaun husi nasaun korea ne’ebe hala’o projeitu ne’e ho lian ingles katak : MOF/PEMSEA ODA Project Reducing marine plastics in the east Asian Seas Region community awareness raising worshop Maumeta village, Liquica Municipality of Timor-Leste Tuesday, 21 julu 2026.
Projeitu “Reducing Marine Plastics in the East Asian Seas Region” (Hamenus Lixu Plastiku Marinho iha Rejiaun Mar Ásia Leste) mak inisiativu tinan 6 neen (2023–2028), orsamentu US$9 milaun, fundu husi Ministériu Osean no Peskas (MOF) Repúblika Koreia, implementa husi PEMSEA (Partnerships in Environmental Management for the Seas of East Asia). Iha Timor-Leste, projeitu implementa hamutuk ho Ministériu Agrikultura, Peskas, Pekuária no Floresta (MALFF), Ministériu Turizmu no Ambiente (MTE), no Ministériu Administrasaun Estatál (MSA). MoU asina ona iha 7 Novembru 2024 iha EAS Congress, Xiamen, China.
Projeitu ne’e la’o iha 4 munisípiu Timor-Leste: Dili, Ataúro, Manatuto, no Liquiçá.
Objetivu Jerál Projeitu :
- Hadi’a governasaun lokál kona-ba jestaun lixu plastiku marinho
- Hatudu prátika di’ak no solusaun inovadór
- Estabelese sistema monitorizasaun tasi-ibun jangka naruk
- Fortalese kapasidade, sensibilizasaun, no partisipasaun sidadaun
Vantajen ba Komunidade :
- Dadus baze klaru: Estudu PACS no KAP kompleta ona iha Liquiçá, fó informasaun kona-ba oinsá lixu plastiku mosu no ninia impaktu
- Treinamentu no kapasidade: Formasaun kona-ba jestaun lixu, reciclajen, no prátika di’ak
- Apoiu negósiu ki’ik (small grants): Oportunidade ba família ka grupu atu hahú negósiu reciclajen
- Monitorizasaun tasi-ibun: Proteje saúde tasi no atividade peskas ne’ebé komunidade depende ba moris
- Hadi’a saúde no ekonomia lokál: Hamenus lixu plastiku proteje saúde umana, ambiente, no atividade turizmu/peskas
Importánsia ba Suku Maumeta :
Suku Maumeta, hanesan parte husi Munisípiu Liquiçá, mak fatin ida husi projeitu ida ne’e. Ida ne’e signifika katak komunidade Maumeta sei bele hetan benefísiu husi programa sensibilizasaun, treinamentu, no posibilidade atu partisipa iha atividade jestaun lixu plastiku ne’ebé sei mai iha tinan sira oin, liu-liu iha 2027.
Objetivu Klaru ba Programa 2027 :
- Implementa pilotu projeitu konkretu iha Liquiçá (inklui Maumeta), bazeia ba dezeñu ne’ebé aprova husi Regional Steering Committee
- Kontinua no ekspande monitorizasaun tasi-ibun regulár
- Aumenta partisipasaun komunidade liuhosi sensibilizasaun kontinua no citizen science
- Fortalese governasaun lokál, apoiu autoridade suku/munisípiu atu dezenvolve regulamentu jestaun lixu
- Garante sustentabilidade durasaun naruk, prepara komunidade atu kontinua programa maski projeitu remata iha 2028.
Situasaun Atuál Iha tinan 2024, projeitu ne’e kompleta ona avaliasaun baze (baseline assessment) iha Filipinas no Timor-Leste, halo monitorizasaun tasi-ibun ho kolaborasaun husi instituisaun lokál, no dezenvolve konseitu pilotu inovadór neen. Agora, projeitu tama ona iha fase dezeñu detalladu no implementasaun ba tinan 2025–2026.

Projeitu refere sei responsavel husi F.NETIL ( Fundacao Nova Esperanca Timor-Leste) mak ONG/fundasaun lokal ida iha Timor-Leste, ho baze prinsipál iha munisípiu Liquiçá ne’ebe halo servisu parseria ho governu ba programa projeitu refere ne’ebe hetan kolaborasaun hamutuk ho Autoridade Municipio Liquica, ba tinan 2027 sei planu kria lixu fatin ki’ik ho gestaun ba tipu diferente kada lixu atu nune’e bele rokolha hodi uza halo resiklagen ba produtu ne’ebe ita bele utiliza fila fali.
Targetu ba projeitu refere sei hala’o iha tinan 2027 no Suku Maumeta sai hanesan planu dahuluk ba aplikasaun projeitu ne’e. Ida ne’e signifika katak komunidade Maumeta sei bele hetan benefísiu husi programa sensibilizasaun, treinamentu, no posibilidade atu partisipa iha atividade jestaun lixu plastiku ne’ebé sei mai iha tinan sira oin 2027.
Hakerek : Ekipa SISD-Maumeta
Editor : Veronica J. Manek. Administrador SISD-Maumeta