
Maumeta, 16 de Outubro de 2026 – Projetu MOF/PEMSEA ODA Reducing Marine Plastics in the East Asian Seas Region hala’o workshop hasa’e koñesimentu kona-ba segregasaun lixu (haketak fo’er) ba hamoos area kosteira no mota, iha Suku Maumeta, Munisípiu Liquiça.
Objetivu workshop mak atu hasa’e koñesimentu komunidade kona-ba lixu, tipu lixu, kategoria, kolekta no jestaun lixu.
Iha abertura, Xefe Suku Maumeta, Victor da Silva, hateten katak atu livre husi lixu, ema hotu tenki kontrola nia lixu rasik. Nia dehan lixu iha tasi sempre mai husi rai maran, no soe lixu arbiru sai ona hahalok komunidade nian.

“Hau nia esperiensia bainhira viaja husi Dili mai Liquiça ho motor, ema seluk ho karreta soe lixu arbiru la hare ema seluk iha dalan. Ida ne’e bele kauza asidente,” nia hatete.
Nia informa katak ekipa tékniku husi NGO Netil sei esplika detalla kona-ba oinsa jere lixu tuir nia tipu.
Netil Fó Prioridade ba Suku Maumeta
Diretór NGO Netil, Paulino Francisco, hateten programa ne’e fó prioridade ba Suku Maumeta atu garante komunidade hela iha ambiente ne’ebé moos no saudavel.

Nia dehan Netil sei halo edukasaun sívika iha aldeia sira, liliu Aldeia Nartutu ne’ebé besik tasi-ibun, atu komunidade soe lixu iha fatin ne’ebé loos. Edukasaun mós sei hato’o ba loja-na’in sira iha merkadu atu jere lixu didi’ak.
Ba tinan 2027, nia hatutan, sei prepara fatin lixu ketak-ketak atu komunidade bele soe lixu tuir nia tipu, tanba lixu sira ne’e sei hetan prosesu resiklajen.
SMASA Sei Aplika Multa
Diretór SMASA, Gustavo R. Pereira, esplika papél SMASA iha saneamentu no ambiente liga ba jestaun lixu. Nia hateten problema ne’ebé akontese iha munisípiu mak komunidade soe lixu lekar iha lixu-liur.

Nia informa SMASA kria ona área protejidu iha kosteira, no Brigada Limpu sei halo servisu rekolla lixu husi Tibar to’o Loes. SMASA mós kontrola área públiku hanesan jardín sira iha Suku Maumeta, hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu, inklui Netil.
Maske kareta SMASA rekolla lixu regularmente, nia dehan komunidade balun kontinua soe lixu lekar iha lixu-liur. Nia hatutan, Brigada Limpu mós deteta ona karreta loja xinés balun soe lixu arbiru.
Tuir Gustavo, SMASA sei regula ho Dekretu-Lei Númeru 2 (Lei Finansas Nasionál). Multa ne’e aplika ba sidadaun estranjeiru no mós timor-oan ne’ebé soe lixu arbiru iha fatin protejidu. Montante multa depende ba loron hira soe lixu hahú iha fatin ne’e. SMASA fó kuitansia ba infrator hodi selu iha Banku Nasionál BNCTL.
“Servisu SMASA nian la fásil tanba depende ba konsiénsia ema nian. Ami presiza kooperasaun diak husi parseiru dezenvolvimentu,” nia hatete. SMASA mós halo monitorizasaun no fiskalizasaun iha área mota-ninin no tasi-ninin.
Lixu Plástiku Estraga Ikan
Xefe Departamentu Peska, Aleixo F. dos Santos, esplika lixu tasi iha tipu rua: doméstiku no globál. Lixu doméstiku mai husi rai maran tama ba tasi, entretantu lixu globál husi tasi laran sai mai rai maran.

Nia hateten lixu plástiku ne’ebé soe ba tasi sei fahe ba parte kiik-kiik, no iha tempu naruk sai lumut ne’ebé estraga oksijéniu iha tasi no halo ikan mate. Situasaun ne’e mós afeta atividade peskadór sira.
Tanba ne’e, nia dehan, Departamentu Peska sei servisu hamutuk ho SMASA no komunidade atu jere lixu. Nia espera programa ne’ebé hala’o iha Suku Maumeta sai ezemplu ba suku sira seluk.
Bainhira taka workshop, nia lembra partisipante sira atu tuir prinsípiu K4: Kolabora, Koordena, Koopera no Kontribui, atu garante Liquiça sai ambiente moos no Suku Maumeta sai ezemplár ba programa segregasaun lixu.
Workshop ne’e inklui mós aprezentasaun materia segregasaun lixu, diskusaun grupu no aprezentasaun grupu.

Hakerek : Ekipa SISD-Maumeta
Editor : Verónica J. Manek, Administrador SISD-Maumeta